Ρεαλιστική φωτογραφία από το τοπίο των Πρεσπών με ένα τραπέζι υπογραφών σε πρώτο πλάνο, για το επετειακό αφιέρωμα του e-trikalazoom.gr.

Μια ημέρα σαν σήμερα, στις 17 Ιουνίου 2018, υπογράφηκε στις όχθες της Μεγάλης Πρέσπας μια ιστορική συμφωνία που έβαλε τέλος σε μια διπλωματική και πολιτική εκκρεμότητα πολλών δεκαετιών ανάμεσα στην Ελλάδα και τη γειτονική της χώρα. Η Συμφωνία των Πρεσπών, παρά τις έντονες αντιδράσεις που προκάλεσε και στις δύο πλευρές των συνόρων, κατόρθωσε να φέρει μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα στα Βαλκάνια.

Σήμερα, οκτώ χρόνια μετά, η ψυχραιμία γύρω από το ζήτημα αυτό παραμένει ζητούμενο, καθώς το θέμα εξακολουθεί να προκαλεί πολιτικές αντιπαραθέσεις. Η επιστροφή του πρώην πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα στην ενεργό πολιτική δράση με την ίδρυση νέου κόμματος επανέφερε στο προσκήνιο τις «φωνές» που τον επικρίνουν για τους χειρισμούς του. Ο ίδιος, σε πρόσφατη τηλεοπτική του συνέντευξη στην εκπομπή «Ενώπιος Ενωπίω» με τον Νίκο Χατζηνικολάου, δήλωσε περήφανος για τη συμφωνία, τονίζοντας ότι έπραξε το σωστό για την πατρίδα αγνοώντας το πολιτικό κόστος και απέναντι σε ένα γενικευμένο κλίμα λαϊκισμού, υπογραμμίζοντας ότι τελικά η Ελλάδα βγήκε κερδισμένη.

Από τις ρίζες του «Μακεδονικού» στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας

Το ζήτημα που ονομάστηκε «Μακεδονικό» έχει βαθιές ιστορικές ρίζες που εκτείνονται στα τέλη του 19ου αιώνα, ξεκινώντας ως ένας εκπαιδευτικός, εκκλησιαστικός και εδαφικός ανταγωνισμός ανάμεσα στην Ελλάδα, τη Βουλγαρία και τη Σερβία για τον έλεγχο των εδαφών της εξασθενημένης τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η χωροταξική πραγματικότητα παγιώθηκε σε μεγάλο βαθμό μετά τους δύο Βαλκανικούς Πολέμους το 1913, όταν το 60% της ευρύτερης περιοχής της Μακεδονίας περιήλθε στην Ελλάδα, το 30% στη Σερβία και το 10% στη Βουλγαρία.

Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η ανάγκη του ηγέτη της Γιουγκοσλαβίας, Μάρσαλ Τίτο, να προλάβει τις βλέψεις των γειτονικών κρατών, τον οδήγησε στη δημιουργία της ομόσπονδης «Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας», αναγνωρίζοντας ουσιαστικά για πρώτη φορά μια ξεχωριστή ταυτότητα στην περιοχή του Βαρδάρη.

Το κρισιμότερο ωστόσο στάδιο ξεκίνησε με την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ και τη διάλυση της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η ανάδυση της ανεξάρτητης «Δημοκρατίας της Μακεδονίας», η οποία χρησιμοποίησε ως εθνικό σύμβολο τον Ήλιο της Βεργίνας και ενσωμάτωσε αλυτρωτικές αναφορές στο Σύνταγμά της, πυροδότησε μια μακρά περίοδο έντασης με την Ελλάδα. Η ελληνική διπλωματία για χρόνια κράτησε μια ανένδοτη στάση, απορρίπτοντας κάθε ονομασία που θα περιείχε τον όρο «Μακεδονία» ή παράγωγά του. Με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, και υπό το βάρος των δυτικών πιέσεων από την ΕΕ και τις ΗΠΑ που επεδίωκαν τη σταθεροποίηση των ζωνών επιρροής στα νοτιοανατολικά σύνορα της Ευρώπης, έγινε σαφές ότι η εξεύρεση μιας σύνθετης ονομασίας ήταν η μόνη ρεαλιστική διέξοδος.

Το χρονικό της υπογραφής και οι εσωτερικοί κλυδωνισμοί

Η υπογραφή της συμφωνίας στις 17 Ιουνίου 2018 από τους υπουργούς Εξωτερικών των δύο χωρών έφερε τη μετονομασία της γειτονικής χώρας σε «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας». Στο εσωτερικό της Ελλάδας, η τότε αξιωματική αντιπολίτευση της Νέας Δημοκρατίας άσκησε σκληρή κριτική στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, κατηγορώντας την ότι εκχώρησε στους γείτονες τη μακεδονική γλώσσα και εθνική ταυτότητα.

Το κλίμα της εποχής σημαδεύτηκε από ακραίες εκδηλώσεις εθνικισμού και διχαστικές ρητορικές. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι απειλητικές σφαίρες που εστάλησαν στον τότε υπουργό Εξωτερικών Νίκο Κοτζιά, αλλά και η πρωτόγνωρη προτροπή για στρατιωτικό πραξικόπημα από το βήμα της Βουλής από τον τότε βουλευτή της Χρυσής Αυγής, Κωνσταντίνο Μπαρμπαρούση.

Αντίστοιχες αντιδράσεις σημειώθηκαν και στη Βόρεια Μακεδονία από εθνικιστικούς κύκλους. Ο αρχηγός του κόμματος VMRO-DPMNE, Χρίστιαν Μίτσκοσκι, είχε αντιταχθεί σθεναρά, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία υποβαθμίζει το έθνος τους, καθώς κατοχυρώνει υπηκοότητα και όχι ξεχωριστή εθνικότητα.

Οι βασικές διατάξεις της Συμφωνίας των Πρεσπών

Το κείμενο της συμφωνίας περιλαμβάνει συγκεκριμένες και νομικά δεσμευτικές προβλέψεις, οι κυριότερες εκ των οποίων είναι:

  • Όνομα έναντι όλων (Erga Omnes): Η γειτονική χώρα μετονομάστηκε σε «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας» για κάθε χρήση, τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό, αντικαθιστώντας το προσωρινό όνομα πΓΔΜ.

  • Ιθαγένεια και Γλώσσα: Η ιθαγένεια ορίζεται ως «μακεδονική / πολίτης της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας» χωρίς αναγνώριση εθνότητας. Η γλώσσα αναγνωρίζεται ως «Μακεδονική», με τη σαφή σημείωση ότι ανήκει στην οικογένεια των νότιων σλαβικών γλωσσών.

  • Αλλαγή Εγγράφων και Συντάγματος: Η Βόρεια Μακεδονία ανέλαβε την υποχρέωση να τροποποιήσει το Σύνταγμά της και να αλλάξει εντός πέντε ετών όλα τα επίσημα έγγραφα και τις ονομασίες των θεσμών της. Η ISO συντομογραφία παρέμεινε το MK και MKD, αλλά στις πινακίδες των οχημάτων καθιερώθηκε το NM ή NMK.

  • Διαχωρισμός Ιστορικής Κληρονομιάς: Το άρθρο 7 ξεκαθαρίζει ότι οι όροι «Μακεδονία» και «Μακεδόνας» έχουν διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο. Για την Ελλάδα, αφορούν την περιοχή της Βόρειας Ελλάδας, τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και την ιστορία του. Για τη Βόρεια Μακεδονία, αφορούν την επικράτεια, τη γλώσσα και τον πληθυσμό της με τη δική τους διακριτή κουλτούρα.

  • Απαλοιφή Αλυτρωτισμών και Συμβόλων: Οι γείτονες υποχρεώθηκαν να αφαιρέσουν τον Ήλιο της Βεργίνας από κάθε απεικόνιση και να τοποθετήσουν ειδικές σημάνσεις στα μνημεία τους που να δηλώνουν την αρχαία ελληνική τους ιστορικότητα. Παράλληλα, συστάθηκε επιτροπή για την αφαίρεση αλυτρωτικού περιεχομένου από τα σχολικά βιβλία.

  • Διεθνής Πορεία και Απαραβίαστο Συνόρων: Η Ελλάδα δεσμεύτηκε να επιτρέψει την είσοδο της Βόρειας Μακεδονίας στο ΝΑΤΟ και να μην μπλοκάρει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις με την ΕΕ λόγω του ονόματος, διατηρώντας όμως δικαίωμα βέτο αν παραβιαστούν οι όροι. Τα κοινά σύνορα ορίστηκαν ως διαρκή και απαραβίαστα.

Η Συμφωνία των Πρεσπών έχει ισχύ επ’ αόριστον, είναι νομικά δεσμευτική βάσει του Διεθνούς Δικαίου και δεν μπορεί να ανακληθεί ή να αντικατασταθεί, αποτελώντας ένα κομβικό σημείο για τη σύγχρονη ιστορία της χερσονήσου του Αίμου.